بررسی دینامیک سیالات و روشهای تست کارایی در توربو ماشینها
در طراحی کنونی توربو ماشینها، و بخصوص برای کاربردهای مربوط به
موتورهای هواپیما، تاکید اساسی بر روی بهبود راندمان موتور صورت گرفته است.
شاید بارزترین مثال برای این مورد، «برنامه تکنولوژی موتورهای توربینی پر
بازده مجتمع» (IHPTET) باشد که توسط NASA و DOD حمایت مالی شده است.
هدف IHPTET، رسیدن به افزایش بازده دو برابر برای موتورهای توربینی
پیشرفته نظامی، در آغاز قرن بیست و یکم می باشد. بر حسب کاربرد، این افزایش
بازده از راههای مختلفی شامل افزایش نیروی محوری به وزن، افزایش توان به
وزن و کاهش معرف ویژه سوخت (SFC) بدست خواهد آمد.
وقتی که اهداف IHPTET نهایت پیشرفت در کارآیی را ارائه می دهد، طبیعت
بسیار رقابتی فضای کاری کنونی، افزایش بازده را برای تمام محصولات توربو
ماشینی جدید طلب می کند. به خصوص با قیمتهای سوخت که بخش بزرگی از هزینه
های مستقیم بهره برداری خطوط هوایی را به خود اختصاص داده است، SFC، یک
فاکتور کارایی مهم برای موتورهای هواپیمایی تجاری می باشد.
اهداف مربوط به کارایی کلی موتور، مستقیما به ملزومات مربوط به بازده
آیرودینامیکی مخصوص اجزاء منفرد توربو ماشین تعمیم می یابد. در راستای
رسیدن به اهداف مورد نیازی که توسط IHPTET و بازار رقابتی به طور کلی آنها
را تنظیم کرده اند، اجزای توربو ماشینها باید به گونه ای طراحی شوند که
پاسخگوی نیازهای مربوط به افزایش بازده، افزایش کار به ازای هر طبقه،
افزایش نسبت فشار به ازای هر طبقه، و افزایش دمای کاری، باشند.
بهبودهای چشمگیری که در کارایی حاصل خواهد شد، نتیجه ای از بکار بردن
اجزایی است که دارای خواص آیرودینامیکی پیشرفته ای هستند. این اجزا دارای
پیچیدگی بسیار بیشتری نسبت به انواع قبلی خود هستند که شامل درجه بالاتر سه
بعدی بودن، هم در قطعه و هم در شکل مسیر جریان می باشد.
میدان های جریان مربوط به این اجزا نیز به همان اندازه پیچیده و سه بعدی
خواهد بود. از آنجایی که درک رفتار پیچیده این جریان، برای طراحی موفق
چنین قطعاتی حیاتی است، وجود ابزارهای تحلیلگر کارآتری که از دینامیک
سیالات محاسباتی (CFD) بهره می برند، در پروسه طراحی، اساسی می باشد.
در گذشته، طراحی قطعات توربو ماشین ها با استفاده از ابزارهای ساده ای
که بر اساس مدلهای جریان غیر لزج دو بعدی بودند کفایت می کرد. اگرچه با
روند کنونی به سمت طراحی ها و میدانهای جریان پیچیده تر، ابزارهای پیشین
دیگر برای تحلیل و طراحی قطعات با تکنولوژی پیشرفته مناسب نیستند. در حقیقت
جریانهایی که با این قطعات برخورد می کنند، به شدت سه بعدی (3D)، ویسکوز،
مغشوش و اغلب با سرعت ها ، در حد سرعت صوت می باشند. این جریان های پیچیده،
قابل فهم و پیش بینی نیستند، مگر با بکار بردن تکنیک های مدلسازی که به
همان اندازه پیچیده هستند. برای پاسخگویی به نیاز طراحی چنین قطعاتی،
ابزارهای CFD پیشرفته ای لازم است که قابلیت تحلیل جریانهای سه بعدی، لزج و
در محدوده صوتی، مدل سازی اغتشاش و انتقال حرارت و برخورد با پیکربندی های
هندسی پیچیده را داشته باشد. علاوه بر این، جریانهای گذرا (ناپایا) و
تعامل ردیفهای چندگانه تیغه ها باید مورد ملاحظه قرار گیرد.
هدف این فصل این است که بازنگری مختصری از مشخصات جریان در انواع مختلف
قطعات توربوماشینها ارائه داده و نیز خلاصه ای از قابلیتهای تحلیلی CFD که
مورد نیاز برای مدل کردن چنین جریانهایی هستند را بیان کند.
این باید به خواننده، درک بهتری در مورد تاثیر جریان بر طراحی چنین
اجزایی و میزان کارایی مدل سازی مورد نیاز برای آنالیز اجزاء بدهد. تمرکز
بر روی کاربردهای موتورهای هواپیما خواهد بود، ولی دهانه های ورودی، نازلها
و محفظه های احتراق مورد توجه خواهند بود. به علاوه یک بررسی از هر دو
گرایش طراحی قطعات و ابزارهای تحلیل CFD را شامل می شود. به علت پیچیدگی
این موضوعات، تنها یک بحث گذرا ارائه خواهد شد. اگرچه مراجع فراهم شده اند
تا به خواننده اجازه دهد این مباحث را با جزئیات بیشتر جستجو کند.
3-1 ویژگیهای میدان های جریان در توربو ماشین ها:
در این قسمت از فصل، خصوصیات اولیه میدانهای جریان توربو ماشینها بررسی
خواهد شد. اگرچه بحث اساسا کاربرد موتورهای هواپیما را مورد توجه قرار
خواهد داد، ولی بسیاری از خصوصیات جریان برای توربو ماشینها عمومیت دارند
علاوه بر بازنگری مختصر بر ویژگیهای میدانهای جریان عمومی، طبیعت جریانهای
خاص در انواع گوناگون اجزاء مورد توجه قرار خواهد گرفت.
4-1 ویژگیهای اساسی جریان:
میدان های جریان در توربو ماشین های ذاتا بسیار پیچیده و سه بعدی است.
در بسیاری از موارد، جریان ها تراکم پذیرند و ممکن است از مادون صوت به
جریان با سرعت صوت و به فراصوتی تغییر کنند. در مسیر جریان ممکن است شوک
وجود داشته باشد و تعامل شوک و لایه مرزی ممکن است اتفاق بیفتد که باعث افت
بازده می شود. گرادیان فشارهای قابل توجه، در هر جهتی می تواند وجود داشته
باشد.
همچنین چرخش، یک فاکتور مهم است که رفتار جریان را تحت تاثیر قرار می دهد.
جریانها اکثرا لزج و مغشوش هستند، اگرچه ناحیه هایی با جریان لایه ای و
انتقالی نیز وجود دارد. اغتشاش و تلاطم در میدان جریان می تواند در لایه
مرزی و جریان آزاد اتفاق بیفتد، جایی که میزان اغتشاش، بسته به شرایط جریان
بالادست، تغییر می کند. برای مثال جریان پایین دست یک محفظه احتراق یا
کمپرسور چند طبقه می تواند اغتشاش جریان آزاد بسیار بیشتری نسبت به جریان
ورودی به یک فن داشته باشد.
تنش های پیچیده و کاهش کارآیی می تواند ناشی از پدیده های جریان لزج،
مثل لایه های مرزی سه بعدی، اثر متقابل بین لایه مرزی تیغه و دیواره، حرکت
جریان نزدیک دیوار، جریان جدا شده، گردابه های مربوط به لقی نوک پره،
گردابه های لبه فرار، دنباله ها، و اختلاط باشد. علاوه بر این، حرکت نسبی
دیواره و انتقال بین دیواره های دوار و ثابت می تواند رفتار لایه مرزی را
تحت تاثیر قرار دهد. جریان ناپایدار می تواند در اثر تغییرات شرایط بالادست
جریان با زمان، گردابه های رها شده از لبه فرار تیغه ها، جدایی جریان و یا
اثر متقابل بین ردیف پره های دوار و ثابت، ایجاد شود، که می تواند منجر به
بارگذاری ناپایدار بر روی تیغه ها شود.
اثرات حرارت و انتقال حرارت می تواند فاکتور مهمی باشد، بخصوص در
قسمتهای داغ موتور. گازهای داغ محفظه احتراق از میان توربین عبور می کنند و
رگه های داغی را بوجود می آورند که توسط میدان جریان توربین منتقل می
شوند. برای حفاظت از اجزائی که در معرض بالاترین دما قرار دارند، جریانهای
خنک کننده از میان سوراخهای موجود در تیغه های توربین به مسیر گازهای داغ
اولیه تزریق می شود و برای سطوح تیغه ها خنک کنندگی لایه ای را فراهم می
آورد. به طور مشابه، جریانهای خنک کننده ممکن است به جریان اصلی در طول
دیواره نیز تزریق شود.
بیشتر پیچیدگی میدانهای جریان سیال در توربو ماشین ها مستقیما تحت تاثیر
مسیر جریان و هندسه اجزاء می باشد. ملاحظات هندسی شامل منحنی و شکل
endwall مسیر جریان، فاصله بین ردیف های تیغه ها، گام تیغه، و stagger می
شود. موارد دیگری از هندسه مسیر جریان شامل پیکربندی ردیفهای تیغه ها، از
قبیل استفاده از «tandem blades»، تیغه های جداکننده، دمپرهای midspan
وعملیات روی نوک تیغه ها می باشد. جزئیات بیشماری مربوط به شکل تیغه، مثل
توزیع ضخامت، خمیدگی، جهت، قوس، به عقب برگشتگی، حلزونی، پیچ خوردگی، ضریب
شکل، صلبیت، نسبت شعاع توپی به نوک، شعاع لبه حمله تیغه و لبه فرار تیغه،
اندازه فیلت و فاصله نوک تیغه نیز از همان اهمیت برخوردارند. خنک کاری تیغه
ها نیز دارای اهمیت هستند، اندازه و موقعیت سوراخهای خنک کننده درون تیغه،
مسیر اولیه گاز را تحت تاثیر قرار می دهد.
